مطالعات بقاع و اماکن متبرکه

مطالعات بقاع و اماکن متبرکه

کارکرد بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در شکل‌گیری و تثبیت دولت صفوی با تکیه بر نظریه سرمایه پیر بوردیو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری تاریخ انقلاب دانشگاه همدان، مدرس دانشگاه فرهنگیان
چکیده
بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی صرفاً یک نهاد مذهبی-آرامگاهی نبود؛ بلکه این مجموعه در فاصله قرون هشتم تا دهم هجری به یک میدان اجتماعیِ مولد قدرت تبدیل شد که در آن اشکال مختلف سرمایه در چارچوب روابط طریقتی بازتولید و تبدیل می‌شدند. این پژوهش با تکیه بر نظریه میدان و سرمایه پیر بوردیو، به تحلیل سازوکارهایی می‌پردازد که از خلال آن‌ها بقعه شیخ صفی در فرایند شکل‌گیری و تثبیت دولت صفوی نقش ایفا کرد. پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی و روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و مطالعات تاریخی مرتبط با خاندان صفوی، به بررسی و تحلیل چگونگی شکل‌گیری، انباشت و تبدیل سرمایه‌های نمادین، اجتماعی و اقتصادی در مجموعه شیخ صفی پرداخته است. مسئله محوری آن است که چگونه سرمایه نمادینِ مبتنی بر مشروعیت دینی و نسبی، در بستر شبکه‌های مریدی و مناسبات وقف و نذر، به سرمایه اجتماعی و اقتصادی تبدیل شد و نهایتاً به سرمایه سیاسی و قدرت دولتی انجامید.

یافته‌ها نشان می‌دهد خانقاه شیخ صفی به‌مثابه یک میدان نسبتاً خودمختار، امکان انباشت و گردش سرمایه‌های نمادین، اجتماعی و اقتصادی را فراهم می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که اقتدار معنوی طریقت، شبکه گسترده پیروان در مناطق پیرامونی و نظام موقوفات، سازوکارهای اصلی تولید این سرمایه‌ها بودند. این سرمایه‌ها در دوره شیخ جنید و شیخ حیدر به تدریج از منطق طریقتی خارج شده و در میدان رقابت سیاسی-نظامی ادغام شدند و در نهایت در دوره شاه اسماعیل اول به تکوین دولت صفوی انجامیدند. در دوره استقرار دولت نیز بقعه همچنان به‌عنوان یک نهاد بازتولیدکننده سرمایه نمادین عمل کرد و در تثبیت هویت سیاسی-مذهبی صفویان نقش ایفا نمود. از این منظر، بقعه شیخ صفی را باید نه یک بنای تاریخی، بلکه یک سازوکار تولید قدرت در سطح نمادین و سیاسی در نظر گرفت.
کلیدواژه‌ها


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 11 آبان 1405