https://www.m-begha.ir/ مطالعات بقاع و اماکن متبرکه fa daily 1 Sat, 23 Aug 2025 00:00:00 +0330 Sat, 23 Aug 2025 00:00:00 +0330 https://www.m-begha.ir/article_233686.html بقعه منسوب به نبی یعقوب در روستای خضریات شهرستان رامشیر، یکی از نمونه‌های مهم و کمتر شناخته‌شده معماری مذهبی ـ تاریخی در جنوب‌غرب ایران به‌شمار می‌آید. این بنا که با انتساب به یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل جایگاهی معنوی در حافظه جمعی مردم منطقه یافته، طی سده‌های گذشته افزون بر کارکرد زیارتی، در مقاطع بحران و ناامنی نیز به‌عنوان محل اجتماع، پناهگاه و استراحتگاه کاروان‌های تجاری ایفای نقش کرده است. با وجود این کارکردهای چندگانه، تاکنون پژوهش جامع و نظام‌مندی درباره تاریخچه، معماری و کارویژه‌های آن صورت نگرفته است.پرسش اصلی این پژوهش آن است که پیشینه تاریخی و ویژگی‌های معماری بقعه نبی یعقوب چیست، چه نقش‌هایی در حوزه فرهنگی و اجتماعی ایفا کرده و چه عواملی بقای آن را تهدید می‌کند؟ این تحقیق با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه داده‌های کتابخانه‌ای، مطالعات میدانی، مشاهده مستقیم و مصاحبه با جامعه محلی انجام گرفته است.یافته‌ها نشان می‌دهد که بقعه دارای پلان مستطیلی، گنبد دوپوش بیضوی بر گردنی کوتاه، ایوان ورودی شرقی با قوس جناقی و دو مناره استوانه‌ای کوتاه است. مصالح اصلی بنا خشت، گل و آجر بوده و الگوی معماری آن به سنت‌های «تیموری ـ صفوی» نزدیک است؛ الگویی که در هماهنگی با شرایط اقلیمی منطقه و محدودیت‌های اقتصادی شکل گرفته و به جای تزئینات پرکار، بر سادگی و کارکردگرایی تأکید دارد.بررسی‌ها همچنین نشان می‌دهد که مجموعه عواملی چون فرسایش طبیعی، رطوبت و بادهای منطقه‌ای، در کنار دخل‌وتصرف‌های غیراصولی و فقدان مستندسازی علمی، بقعه را در معرض خطر جدی قرار داده است. نتیجه پژوهش بر ضرورت اجرای برنامه‌های مرمتی و حفاظتی اصولی، ثبت و معرفی بقعه در قالب گردشگری فرهنگی ـ مذهبی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های جامعه محلی در حفاظت پایدار آن تأکید دارد. https://www.m-begha.ir/article_233688.html از میان واقفان عمده اصفهان حاج محمد حسین صدر اصفهانی و فرزندش عبدالله‌خان امین‌الدوله موقوفات بزرگی را از ابتدای سلطنت قاجار برای اصفهان به یادگار گذاشته اند. این دو نفر در عرصه‌های مختلف سیاست، وقف، شهرسازی، آموزش و امور خیریه نامدار هستند. ما در این مقاله با مراجعه به اسناد و منابع مطبوعاتی و تحلیل وقفنامه، در درجه اول ابعاد گسترده موقوفه آنها را که در اصفهان تحت عنوان « موقوفه صدری یا صدراعظم» شناخته می‌شوند، مورد بازنگری قرار داده و سپس به ارتباط این موقوفه با عتبات عالیات خواهیم پرداخت. در نهایت در می‌یابیم که شاید بتوان موقوفه مذکور را بزرگترین موقوفه اصفهان نامید که بیشترین ارتباط را با عتبات عالیات داشته است. به حدی که وقتی سهم عتبات از این موقوفه کاهش می‌یافت، طلاب عتبات و خاندان صدری به مقامات عالی‌رتبه ایران متوسل شده و خواهان ارسال درآمد قید شده در وقفنامه می‌شدند. در این مقاله با تکیه بر اسناد، به ابعاد اجتماعی موقوفه مذکور نیز خواهیم پرداخت. https://www.m-begha.ir/article_234227.html فضاهای مذهبی شهرهای ایران همواره فراتر از کارکرد عبادی، نقش‌های اجتماعی، فرهنگی و هویتی ایفا کرده‌اند. شهر اصفهان به‌عنوان یکی از کهن‌ترین و مذهبی‌ترین شهرهای ایران، به‌دلیل ساختار محله‌ محور و تراکم فضاهای مذهبی، بستر مناسبی برای تعامل میان مذهب و هویت اجتماعی به شمار می‌آید. در بافت سنتی این شهر، مسجد و اماکن متبرکه نه ‌تنها محل عبادت و برگزاری آیین‌های دینی، بلکه مرکز تصمیم‌گیری‌های اجتماعی، فعالیت‌های خیریه و حفظ پیوندهای همسایگی بوده‌اند. این فضاها به ‌مرور به کانون‌های شکل‌دهنده‌ی هویت محله و حافظه‌ی جمعی تبدیل شده‌اند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش مساجد و اماکن متبرکه در هویت‌بخشی به محلات شهری اصفهان با تاکید بر محلات سیچان و و پاچنار انجام شده است. روش تحقیق: روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تاریخی بر اساس منابع کتبی، پژوهش های تاریخ شفاهی از اهالی این محلات می باشد.یافته ها و نتایج: یافته‌ها نشان می‌دهد این فضاها، افزون بر کارکرد مذهبی، بستر تقویت اعتماد، ایجاد شبکه‌های اجتماعی و استمرار ارزش‌های فرهنگی‌اند. در نتیجه، تقویت نقش فضاهای مذهبی در سیاست‌گذاری شهری می‌تواند زمینه‌ساز احیای هویت محلی و پایداری فرهنگی در شهرهای ایران باشد https://www.m-begha.ir/article_237047.html این پژوهش با هدف واکاوی پیوندهای مفهومی بین حکمت رواقی و معماری بقاع متبرکه اسلامی، به بررسی این مسئله می‌پردازد که چگونه این بقاع می‌توانند در تقاطع مفاهیم معماری و عرفان، به مثابه «ایوان‌های رواقی» عمل کنند. روش تحقیق در این مطالعه، کیفی و از نوع تحلیل تطبیقی-تفسیری است که با اتکا به منابع کتابخانه‌ای در دو حوزه متون رواقی (مانند آثار سنکا و مارکوس آورلیوس) و متون عرفان اسلامی (به ویژه آثار مربوط به سیر و سلوک و زیارت) انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تشبیه «ایوان رواقی» در دو سطح معنا می‌یابد: در سطح کالبدی، عناصر معماری مانند رواق، حرم و صحن، با ایجاد حریم و مرکزیت، فضایی برای خلوت و تمرکز فراهم می‌آورند که مشابه کارکرد «رواق» به عنوان مکانی برای تأمل در فلسفه یونان است. در سطح کارکردی، تجربه زیارت در این فضاها، با هدف کسب آرامش درونی، تسلیم در برابر قضا و قدر (مشابه مفهوم «آمارا» در رواقی‌گری) و پرورش فضایل اخلاقی، هم‌خوانی قابل‌توجهی با آرمان‌های حکمت عملی رواقی دارد. بنابراین، این مقاله نتیجه می‌گیرد که بقاع متبرکه اسلامی را می‌توان به عنوان تبلوری از حکمت رواقی در قالب معماری و مناسک دینی اسلام تفسیر کرد که به دنبال تحقق زندگی فضیلت‌محور و عقلانی است. https://www.m-begha.ir/article_241032.html هوش مصنوعی به عنوان یکی از فناوری‌های نوین، نقش مؤثری در تغییر، تحول ساختارها و عملکردهای مختلف جامعه ایفا می‌کند. در این میان مساجد به عنوان مراکز دینی، اجتماعی و فرهنگی از این فناوری نوپا مستثنی نبوده و استفاده از هوش مصنوعی در این نهادها، ‌فرصت‌ها و چالش های متعددی به همراه داشته است. این مقاله با هدف بررسی جامع تأثیرات هوش مصنوعی بر مساجد، به شناسایی ‌فرصت‌ها یی نظیر ارتقای کیفیت خدمات دینی، بهبود فرآیندهای مدیریتی، افزایش امنیت و توسعه آموزش‌های مذهبی هوشمند می‌پردازد. هم‌چنین چالش های فقهی، اخلاقی، حفظ حریم خصوصی و نگرانی‌های فرهنگی مرتبط با به‌کارگیری این فناوری مورد تحلیل قرار گرفته است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی مقاله با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی و چت بات‌ها بوده و بر مبنای گردآوری داده‌ها و تحلیل اسناد علمی انجام پذیرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد هوش مصنوعی می‌تواند نقش کلیدی در بهبود کارکردهای مساجد ایفا کند؛ مشروط بر آنکه چالش های موجود با راهکارهای علمی و فرهنگی مدیریت شوند. نتایج این پژوهش می‌تواند راهنمایی برای بهره‌برداری بهینه از هوش مصنوعی در مساجد و نهادهای دینی فراهم سازد و مسیر توسعه فناوری‌های هوشمند در این حوزه را هموار نماید. https://www.m-begha.ir/article_241587.html گنبد سلطانیه، به‌عنوان برجسته‌ترین یادگار معماری دوره ایلخانی، نقطه عطفی در تحول معناشناختی و فنی معماری ایرانی–اسلامی به‌شمار می‌آید. این پژوهش با عنوان «از معنا تا ساختار: واکاوی هدف و معماری گنبد سلطانیه در بستر تمدن ایلخانی»، در پی آن است که از مجرای پیوند میان انگیزه‌های معنوی و نوآوری‌های مهندسی، حقیقت چند‌لایه این اثر را آشکار سازد. بر پایه رویکرد توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از داده‌های تاریخی و منابع علمی معتبر، از جمله آثار پوپ، گوهرین، ویلبر و بلر، سه لایه معنایی شکل‌گیری بنای سلطانیه به‌طور نظام‌مند بررسی می‌شود: نخست، بُعد سیاسی در تثبیت اقتدار ایلخانان و تأسیس پایتخت تازه؛ دوم، بُعد مذهبی در گرایش شیعی سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) و تلاش برای مرکزیت‌زدایی از خلافت عباسی؛ و سوم، بُعد علمی–فرهنگی در نمایش برتری مهندسی ایرانی از رهگذر ابداع گنبد دوپوسته که برای نخستین بار در تاریخ معماری جهان تحقق یافته است. یافته‌های این پژوهش بیانگر آن است که سلطانیه، فراتر از یک آرامگاه سلطانی، بیانیه‌ای تمدنی در گذار مغول به ایران‌شهر اسلامی محسوب می‌شود؛ جایی که معنا، ایمان و عقل در قالب هندسه‌ای دقیق متجلی گردیده‌اند. این هم‌نشینی معنا و ساختار، الگویی بنیادین برای تحلیل گفتمان معماری پس از ایلخانی، به‌ویژه در دوره تیموری و صفوی فراهم می‌آورد. https://www.m-begha.ir/article_234984.html هنر گچبری و آیینه‌کاری با پشتوانه کهن در معماری ایران جایگاهی ویژه به خود اختصاص داده است. تکنیک‌های زیبا و منحصر به فرد در طراحی و اجرا منجر به ایجاد شاهکارهای در طول تاریخ شده است. عناصر تزیینی گچ و شیشه، با نقوش و طرح‌های شاخص جلوه‌گر مضامین فکری ایرانی در لوای فرهنگ سنتی چند هزار ساله است. هنرمندان، با بهره‌گیری از شیشه و گچ در بناهای مختلف و اماکن مذهبی درخشش و شفافیت بی‌بدیلی را در شاهکارهای خیره‌کننده مذهبی خود به نمایش گذاشته‌اند. نوشتار حاضر،‌ پژوهشی ‌نظری با رویکردی هنری- تاریخی به شیوه توصیفی- تحلیلی و مستند به منابع مکتوب و مطالعات حاصل از منابع کتابخانه‌ای است و هدف آن بررسی تکنیک گچبری و آیینه‌کاری در معماری اسلامی است. https://www.m-begha.ir/article_241941.html اماکن مذهبی در ایران، به دلیل پراکندگی گسترده در نقاط مختلف جغرافیایی، از تنوع و گستره‌ای چشمگیری برخوردارند. هر یک از این اماکن مذهبی، در طول دوره‌های تاریخی، نقشی کلیدی در شکل‌دهی هویت فرهنگی-منطقه‌ای داشته‌اند و به نوعی ارتباطی عمیق میان باورهای جامعه و فضای شهری برقرار کردهاند. در میان این شهرها، نیشابور نیز با برخورداری از پیشینه‌ای غنی، سرشار از بقاع متبرکه و امامزادگان است که به شکل‌گیری شخصیت و نماد شهری آن کمک کرده و وجه تمایز آن نسبت به سایر شهرها را تقویت نموده است. یکی از چهره‌های برجسته مذهبی و عرفانی نیشابور، امامزاده محمد محروق است و شهرت وی اساساً به دلیل حادثه‌های پس از شهادتش و لقب خاص "محروق" برجسته شده است. حضور این امامزاده در نیشابور، نه تنها جایگاهی معنوی برای مردم شهر ایجاد کرده، بلکه ابعاد مختلفی از منظر شهری را تحت تأثیر قرار داده است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که چه راهکارهایی را برای احیای منظر شهریدر نیشابور با محوریّت امامزاده محروق(ع) می توان در نظر گرفت و اجرا نمود؟ یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهند که جایگاه امامزاده محمد محروق، به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد و اهمیت تاریخی-عرفانی، تأثیری قابل توجه بر ساخت منظر شهری نیشابور داشته است. این تأثیر نه تنها در قالب اجزای کالبدی و بصری شهر متجلی می‌شود، بلکه نقشی نمادین، تاریخی و مذهبی ایفا می‌کند که تصویر کلی هویت منطقه را تعریف می‌نماید. در واقع، وجود امامزاده محروق(ع) در نیشابور تنها به معنای حضور یک مکان مذهبی نیست؛ بلکه این مکان به‌عنوان بازتابی از گذشته معنوی و تاریخی نیشابور، هویت ویژه‌ای به شهر بخشیده و ارائه راهکارهایی از سوی نگارنده برای احیای منظر شهری در حوزه مدیریتی، محیطزیستی، فرهنگی-اجتماعی، کالبدی و زیباشناختی می‌تواند برای مسئولان و مدیران بسیار مؤثر واقع شود و پیوندهای فرهنگی و اجتماعی را تقویت نماید.