بقعه منسوب به نبی یعقوب در روستای خضریات شهرستان رامشیر، یکی از نمونههای مهم و کمتر شناختهشده معماری مذهبی ـ تاریخی در جنوبغرب ایران بهشمار میآید. این بنا که با انتساب به یکی از پیامبران بنیاسرائیل جایگاهی معنوی در حافظه جمعی مردم منطقه یافته، طی سدههای گذشته افزون بر کارکرد زیارتی، در مقاطع بحران و ناامنی نیز بهعنوان محل اجتماع، پناهگاه و استراحتگاه کاروانهای تجاری ایفای نقش کرده است. با وجود این کارکردهای چندگانه، تاکنون پژوهش جامع و نظاممندی درباره تاریخچه، معماری و کارویژههای آن صورت نگرفته است.
پرسش اصلی این پژوهش آن است که پیشینه تاریخی و ویژگیهای معماری بقعه نبی یعقوب چیست، چه نقشهایی در حوزه فرهنگی و اجتماعی ایفا کرده و چه عواملی بقای آن را تهدید میکند؟ این تحقیق با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه دادههای کتابخانهای، مطالعات میدانی، مشاهده مستقیم و مصاحبه با جامعه محلی انجام گرفته است.
یافتهها نشان میدهد که بقعه دارای پلان مستطیلی، گنبد دوپوش بیضوی بر گردنی کوتاه، ایوان ورودی شرقی با قوس جناقی و دو مناره استوانهای کوتاه است. مصالح اصلی بنا خشت، گل و آجر بوده و الگوی معماری آن به سنتهای «تیموری ـ صفوی» نزدیک است؛ الگویی که در هماهنگی با شرایط اقلیمی منطقه و محدودیتهای اقتصادی شکل گرفته و به جای تزئینات پرکار، بر سادگی و کارکردگرایی تأکید دارد.
بررسیها همچنین نشان میدهد که مجموعه عواملی چون فرسایش طبیعی، رطوبت و بادهای منطقهای، در کنار دخلوتصرفهای غیراصولی و فقدان مستندسازی علمی، بقعه را در معرض خطر جدی قرار داده است. نتیجه پژوهش بر ضرورت اجرای برنامههای مرمتی و حفاظتی اصولی، ثبت و معرفی بقعه در قالب گردشگری فرهنگی ـ مذهبی و بهرهگیری از ظرفیتهای جامعه محلی در حفاظت پایدار آن تأکید دارد.
