استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Department of Islamic Education, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده
بازتعریف مفاهیم دینی در بافتهای سیاسی–تاریخی، یکی از مسائل محوری در مطالعات گفتمان دینی معاصر است. کتاب همرزمان حسین (ع) اثر امام خامنهای، بهمثابه متنی که در سال ۱۳۵۱ در فضای امنیتی حاکم بر ایران تولید شده، نمونهای برجسته از این فرایند است؛ از اینرو تحلیل گفتمانی آن میتواند سازوکارهای زبانی–ایدئولوژیک بازتعریف مفهوم تقیه را در بستر تاریخی خود آشکار سازد. پژوهش حاضر با بهکارگیری رویکرد تاریخی–گفتمانی (DHA) وداک، این متن را در سه سطح توصیفی، تفسیری و تبیینی تحلیل کرده است. در سطح توصیفی، پنج راهبرد گفتمانی شامل نامدهی، اسناددهی، استدلالورزی، زاویهدیدسازی و تشدید/تخفیف شناسایی شد. یافتهها نشان میدهد که تقیه از میدان معنایی «سکوت/انفعال» خارج و در میدان «جهاد پنهان/کنش تشکیلاتی» بازمقولهبندی شده است. در سطح تفسیری، مکانیسم محوری متن «بازبافتدهی» است؛ بدین معنا که منابع قرآنی و روایی از بافت فقهی–کلامی اصلی جدا و در بافت مبارزاتی–تشکیلاتی بازجایگذاری میشوند. بیناگفتمانی متن نیز سه نظم گفتمانی فقهی–کلامی، مبارزاتی–تشکیلاتی و رجالی–انتقادی را مفصلبندی میکند. در سطح تبیینی، این صورتبندی گفتمانی کارکردی مشروعیتبخش برای مدل رهبری دوگانه و سوژهسازی سیاسی «مبارز مؤمن تشکیلاتی» دارد. تحلیل موارد منفی نیز نشان داد که متن شواهد ناهمخوان را از طریق سه الگوی واژگونسازی، همزیستی بافتاری و بازقاببندی جذب میکند. نتیجه آنکه این اثر نه بازتابدهندهی واقعیت تاریخی، بلکه برسازندهی نظم گفتمانی جدیدی است که «مبارزه» را به دال مرکزی تشیع بدل میسازد.