https://www.m-begha.ir/ مطالعات بقاع و اماکن متبرکه fa daily 1 Thu, 22 May 2025 00:00:00 +0330 Thu, 22 May 2025 00:00:00 +0330 https://www.m-begha.ir/article_229656.html هنر کاشی‌کاری به عنوان یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های هنر و تمدن ایران، نقش بی‌بدیلی در تزئین معماری، به‌ویژه در بناهای مذهبی ایفا دارد. این پژوهش با هدف واکاوی ویژگی‌های هنر کاشی‌کاری در مساجد و امامزاده‌های مناطق مرکزی و شرقی ایران در دوره قاجار، از طریق مطالعه دیدگاه‌های سیاحان غربی انجام شده است. مسئله پژوهش معطوف به این پرسش است که «نگاه بیرونی» این سفرنامه‌نویسان تا چه میزان می‌تواند در شناسایی ویژگی‌های سبک‌شناختی، کاربردی و همچنین وضعیت حفاظتی این آثار در مقطع تاریخی دوره قاجار راهگشا باشد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که کاشی‌کاری در مناطق مورد مطالعه از همگونی و پیوستگی قابل توجهی در زمینه‌های فرمی و محتوایی برخوردار است. همچنین مشاهدات سفرنامه‌نویسان غربی، علاوه بر توصیف دقیق ویژگی‌های فنی، زیبایی‌شناختی و تنوع نقوش (هندسی، گیاهی، کتیبه‌نویسی)، به کاربرد هوشمندانه کاشی در مفاهیم نمادین و تزیین فضای معماری نیز اشاره دارد. همچنین سفرنامه ها مستندات ارزشمندی از وضعیت حفاظتی آثار هنری در آن دوره، از جمله آسیب‌های ناشی از بی توجهی و سرقت ارائه می‌دهند که خود بر اهمیت این منابع به عنوان شواهد تاریخی می‌افزاید. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای و به ویژه سفرنامه های دوره قاجار تدوین شده است. https://www.m-begha.ir/article_229993.html گورستان پینه شلوار یکی از کهن‌ترین گورستان‌های شمال غرب ایران به شمار می‌آید که از قرن پنجم هجری تاکنون، کارکرد آیینی، اجتماعی و تاریخی خود را حفظ کرده است. وجود شخصیت‌های برجسته مذهبی و سیاسی چون بابا احمد صوفی و سلطان اویس جلایری، همراه با شواهدی از سنگ قبرهای منقوش و شیرهای سنگی، اهمیت چندوجهی این محوطه را در حوزه‌های مذهبی، اجتماعی و هنری نشان می‌دهد. با مطالعات صورت گرفته، مشخص می‌شود که این محوطه در سده‌های میانی اسلامی جایگاهی ویژه در نظام شهری و مذهبی تبریز داشته است. پژوهش حاضر به روش توصیفی- تحلیلی و بر پایه اسناد کتابخانه‌ای و یافته های میدانی، به بررسی جایگاه تاریخی و فرهنگی این گورستان می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد که گورستان پینه شلوار صرفاً محلی برای تدفین عارفان و بزرگان نبوده است، بلکه در شبکه موقوفات ایلخانی نیز نقش داشته و تا به امروز به عنوان بخشی از هویت فرهنگی تبریز باقی مانده است. https://www.m-begha.ir/article_225595.html مفهوم محله به منطقه ای اشاره می کند که در آن افراد با مردم در تعامل اند و زندگی مشترکی دارند. هر محله ای شامل خیابان ها، پارک ها و ساختمان ها و فضاهای فیزیکی متفاوتی است که می تواند پویایی اجتماعی را در بین ساکنان آن محله در بر می گیرد. محله‌ها می‌توانند از نظر جمعیت، فرهنگ و وضعیت اجتماعی-اقتصادی، شغل و غیره بسیار گوناگون باشند و بر تجربیات کسانی که در آنجا زندگی می‌کنند تأثیر بگذارد. اما با این حال، محله ها اغلب حس تعلق و هویت را در میان ساکنان خود پرورش می دهند و به انسجام اجتماعی نیز کمک می کنند. اماکن مذهبی و مساجد جزو هویت های اجتماعی و مذهبی هر محله محسوب می شوند که بررسی نقش آنان می تواند جایگاه آن را برجسته کند. هدف از پژوهش حاضر بررسی نقش مسجد لنبان در هویت بخشی به محله لنبان است. این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه ای است. این مقاله ضمن پرداختن به تاریخچه مسجد لنبان درصدد پاسخ به این سوال است که مسجد لنبان چه نقش و جایگاهی در هویت بخشی به محله لنبان دارد؟ نتایج پژوهش نشان می دهد که مسجد لنبان به عنوان یکی از قدیمی ترین مساجد اصفهان در دوره صفویه، به توسعه هویت مذهبی محله لنبان کمک فراوانی نمود تا جایی که در حال حاضر نیز، حس تعلق و هویت محلی در بین افراد آن محله با توجه به انجام آداب و مناسک دینی و فعالیت های اجتماعی دیده می شود. https://www.m-begha.ir/article_233171.html حرم‌های مطهر امامان و امامزادگان به عنوان نمادهای هویت دینی، فرهنگی و تاریخی شیعه و اسلام، ازیک سو مورد توجه دوستداران اهل بیت (ع) و از سوی دیگر، هدف تهدیدها و تخریب‌های دشمنان اسلام می باشد. این مقاله با بررسی اهداف دشمنان در تخریب این بقاع متبرکه، به تحلیل نقش بازسازی و مرمت حرم‌های معصومین (ع) و فرزندان و نوادگانشان به عنوان یک جهاد فرهنگی و معنوی می‌پردازد. مقاله به روش توصیفی- تحلیلی بر مبنای یک مطالعه تاریخی، این موضوع را مورد بررسی قرار می‌دهد که هدف اصلی بازسازی این مکان‌های مقدس نه تنها احیای ساختمان‌ها، بلکه به عنوان حرکتی در راستای حفظ هویت اسلامی، تقویت معنویت و مقاومت در برابر توطئه‌های دشمنان برای نابودی میراث شیعه و اسلام است. این مقاله نشان می‌دهد که چگونه بازسازی بقاع متبرکه به عنوان یک اقدام جهادی ویژه در برابر تلاش‌های تخریب‌گرایانه دشمنان ایستادگی کرده و به تقویت وحدت، هویت و معنویت در جامعه اسلامی کمک می‌کند. در نهایت، این پژوهش بر این نکته تأکید می‌کند که بازسازی حرم‌های مطهر فراتر از یک پروژه عمرانی، یک رسالت دینی - فرهنگی و حرکتی جهادی برای حفظ اسلام و بزرگداشت فرهنگ اهل بیت (ع) است. https://www.m-begha.ir/article_230321.html عهد حاکمیت سلجوقیان (429 –590ق) بر ایران یکی از دوره‌های شکوفایی آیین تشیّع امامی به شمار می‌رود. در این دوره شاهد رشد روزافزون ساخت و ساز مزارات سادات و گرایش مردم از فرق مختلف مذهبی برای زیارت این بقاع متبرکه هستیم. در این عصر سادات به‌عنوان یکی از گروه‌های اجتماعی ممتاز، بیش از گذشته مورد توجه مردم قرار گرفتند. هدف این پژوهش با تکیه‌ بر روش توصیفی- تحلیلی، پاسخ به این پرسش است که چه عواملی سبب رونق ساخت و بازسازی مزارات سادات گردید؟ پاسخ مفروض این است که جایگاه اجتماعی ممتاز سادات عامل رونق ساخت مزارات سادات بود. یافته‌های پژوهش نیز این امر را تأیید می‌کنند. رونق ساخت بقعه بر روی مقابر سادات، علاوه بر این‌که مرهون جایگاه ممتاز اجتماعی آن‌ها بود، وامدار ظهور شخصیت‌های برجسته شیعه بود که در این عصر در امر ساخت و بازسازی مزارات سادات فعّال بودند. علاوه براین، اعتقاد قلبی عمیق مردم نسبت به سادات نیز عامل دیگر توجه به مزارات آن‌ها بود. احداث مزارات متعدّد سادات، سبب بهبود جایگاه سادات در جامعه آن عصر شد. هرچند توجه بیش از حد به ساخت بقاع سادات توسط شیعیان، اسباب انتقاد مخالفان آن‌ها را فراهم ساخت، ولی این امر علاوه بر تقویت حرمت بقعه‌های سادات، انسجام و یکپارچگی شیعیان را در پی داشت و این مزارات را به قطب‌های فرهنگی برای تبلیغ آیین تشیّع تبدیل ساخت. https://www.m-begha.ir/article_231468.html آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی نوپدید شرایط و وضعیت‌های ناهنجاری هستند که وجود و پیدایش آن‌ها در جامعه باعث مسائل عدیده خاص و مخرب بر ساخت جامعه و خانواده می‌شوند. کودکان و نوجوانان با توجه به سن خاصی که دارند احتمال تأثیرپذیری بیشتری از آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی نوپدید دارند. استفاده از ظرفیت بالای بقاع و اماکن متبرکه برای کمک به کاهش آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی نوپدید یکی از موارد قابل‌توجه است، لذا هدف از مقاله حاضر بررسی نقش بقاع و اماکن متبرکه در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی نوپدید است. پژوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و به روش تحلیل محتوا صورت گرفته است. یافته‌ها پژوهش حاکی از این است که اعتیاد به اینترنت، ازدواج اینترنتی، چت، کاهش ارتباطات خانوادگی، افزایش ارتباطات نامشروع، رواج مدهای غربی، شیطان‌پرستی و تهاجم فرهنگی ازجمله مهم‌ترین آسیب‌های اجتماعی نوپدید و پرتکرار به شمار می‌روند که در تعامل با رسانه‌های مدرن شکل می‌گیرند. در نتیجه ازآنجایی‌که بقاع و اماکن متبرکه به‌عنوان مراکز تأثیرگذار مذهبی بر الگوهای رفتاری افراد مطرح می‌باشند، ازاین‌رو به‌صورت مستقیم در شکل‌گیری فرهنگ و هویت افراد چه در سطح فردی و چه در سطح اجتماعی نقش بسزایی ایفا می‌نمایند و می‌توانند از طریق راه‌اندازی یک قرارگاه همراه با متخصصان این حوزه و تشکیل کارگروه‌های تخصصی و شناسایی آسیب‌های اولویت‌دار همراه با برنامه‌ریزی علمی و تخصصی و ارائه راهکارهای کاربردی با هم‌افزایی و همکاری سایر دستگاه‌ها در حوزه آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی نوپدید نسبت به کنترل و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی نوپدید اقدام کنند. https://www.m-begha.ir/article_234984.html هنر گچبری و آیینه‌کاری با پشتوانه کهن در معماری ایران جایگاهی ویژه به خود اختصاص داده است. تکنیک‌های زیبا و منحصر به فرد در طراحی و اجرا منجر به ایجاد شاهکارهای در طول تاریخ شده است. عناصر تزیینی گچ و شیشه، با نقوش و طرح‌های شاخص جلوه‌گر مضامین فکری ایرانی در لوای فرهنگ سنتی چند هزار ساله است. هنرمندان، با بهره‌گیری از شیشه و گچ در بناهای مختلف و اماکن مذهبی درخشش و شفافیت بی‌بدیلی را در شاهکارهای خیره‌کننده مذهبی خود به نمایش گذاشته‌اند. نوشتار حاضر،‌ پژوهشی ‌نظری با رویکردی هنری- تاریخی به شیوه توصیفی- تحلیلی و مستند به منابع مکتوب و مطالعات حاصل از منابع کتابخانه‌ای است و هدف آن بررسی تکنیک گچبری و آیینه‌کاری در معماری اسلامی است. https://www.m-begha.ir/article_241941.html اماکن مذهبی در ایران، به دلیل پراکندگی گسترده در نقاط مختلف جغرافیایی، از تنوع و گستره‌ای چشمگیری برخوردارند. هر یک از این اماکن مذهبی، در طول دوره‌های تاریخی، نقشی کلیدی در شکل‌دهی هویت فرهنگی-منطقه‌ای داشته‌اند و به نوعی ارتباطی عمیق میان باورهای جامعه و فضای شهری برقرار کردهاند. در میان این شهرها، نیشابور نیز با برخورداری از پیشینه‌ای غنی، سرشار از بقاع متبرکه و امامزادگان است که به شکل‌گیری شخصیت و نماد شهری آن کمک کرده و وجه تمایز آن نسبت به سایر شهرها را تقویت نموده است. یکی از چهره‌های برجسته مذهبی و عرفانی نیشابور، امامزاده محمد محروق است و شهرت وی اساساً به دلیل حادثه‌های پس از شهادتش و لقب خاص "محروق" برجسته شده است. حضور این امامزاده در نیشابور، نه تنها جایگاهی معنوی برای مردم شهر ایجاد کرده، بلکه ابعاد مختلفی از منظر شهری را تحت تأثیر قرار داده است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که چه راهکارهایی را برای احیای منظر شهریدر نیشابور با محوریّت امامزاده محروق(ع) می توان در نظر گرفت و اجرا نمود؟ یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهند که جایگاه امامزاده محمد محروق، به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد و اهمیت تاریخی-عرفانی، تأثیری قابل توجه بر ساخت منظر شهری نیشابور داشته است. این تأثیر نه تنها در قالب اجزای کالبدی و بصری شهر متجلی می‌شود، بلکه نقشی نمادین، تاریخی و مذهبی ایفا می‌کند که تصویر کلی هویت منطقه را تعریف می‌نماید. در واقع، وجود امامزاده محروق(ع) در نیشابور تنها به معنای حضور یک مکان مذهبی نیست؛ بلکه این مکان به‌عنوان بازتابی از گذشته معنوی و تاریخی نیشابور، هویت ویژه‌ای به شهر بخشیده و ارائه راهکارهایی از سوی نگارنده برای احیای منظر شهری در حوزه مدیریتی، محیطزیستی، فرهنگی-اجتماعی، کالبدی و زیباشناختی می‌تواند برای مسئولان و مدیران بسیار مؤثر واقع شود و پیوندهای فرهنگی و اجتماعی را تقویت نماید.